Өннөөдөр дэлхийн олон улс оронд сэтгүүл зүй өөрөө улс төрийн дарамт, санхүүгийн дарамт хоёроос салаагүй байна. Гэхдээ манайхыг бодвол барууны орнуудын сэтгүүл зүйд бие даасан санхүүжилтын загварууд хөгжиж байна. Захиалга, хандив, сангууд гээд. Тэд завсар зайгүй гарц хайцгааж байна. Харин манайд бол шууд хэлэхэд хар захын арилжааны хэлбэрээсээ гарч чадаагүй хэвээр. Зарчим нь мөнгөө төлсөн нь хөгжмөө захиалдаг. Тэр хөжмийг яг өөрөө тоглож чаддаг нь ч ховор. Микрофон аманд нь тулгадгаа, хөөж элддэг эрээ цээргүй байдлаа, асуух биш загнаж, занаж зүхэн орилдогоо сэтгүүл зүй гээд хадуураад тууцгаана. Үзэгчдээс бид мэргэжлийн түвшний юм шаардах эрхгүй. Тэд өөрсдийн боловсролын цараагаар л хүлээж авцгаана. Ай, мөн чичрүүллээ шүү. Шударга сэтгүүлч юм аа гэх дүнг олон нийт тавьцгаана. Гол нь өөрсдөө үүнд итгэчихээд улам хурцаар галзуурч, харсан болгон руугаа цамнаж, өөртөө таалагддаггүй болгоныг хов жив, цуу яриагаар дүгнэн нүдэж, бүлэглэнзалхаах ажлаа эрэлхэгээр хийнэ. Ийм л галзуу сэтгүүл зүй даялж явна даа. 

Одоо гол зүйл рүүгээ оръё. 

Манай сэтгүүл зүйн хамгийн гол тээг нь эдийн засгийн эрх чөлөө байхгүйд байгаа юм. Учир нь сэтгүүл зүйн хамгийн чухал том эрх чөлөө  бол эдийн засгийн эрх чөлөө. Эдийн засаг байхгүй бол ямар ч эрх чөлөө сэтгүүл зүйд байхгүй гэсэн үг юм. Яагаад гэвэл мөнгөгүй ядуу хоосон хэн чмөнгө өгсөн хүнийг л дагадаг. Юу ч гэж гоёор уянгалаад борог амьдрал ийм л байгаа. Мөнгөгүй шударга ёс ч байдаггүй. Тэгж яривал бүх хувьсгал, бүх өөрчлөлт мөнгөн дээр л босдог шүү дээ. Үүнтэй адил сэтгүүл зүйн шударга байх эсэх бас л мөнгөн дээр тогтсон хэвээр байгаа. Бид үнэнээ ярихаас айгаад яах юм. 

Өнөөдөр монголын ардчиллыг “гажуудсан ардчилал” гэж дүгнэцгээж байгаа. Эдийн засгийн эрх чөлөөг нь өгөөгүй юм чинь гажуудахаас ч яах билээ. Үүнийг дагаад сэтгүүл зүй нь ч гажуудсан. Эдийн засгийн эрх чөлөө байхгүйучраас тэр. Ямар ч бүтээл, сайн контент, чанартай сонин, сэтгүүл, хогийн хямдхан халтуурын эвлүүлэг гээд юу ч хийсэн энэ салбарт мөнгөөр үнэлэгддэггүй. 

Сэтгүүл зүй төрөөс салж, зах зээлд шилжээд гучин хэдэн жил болж байна. Төрийн төв хэвлэлд ажиллаж үзсэн хамгийн сүүлчийн сэтгүүлчид бид байх. Чилийсэн урт замыг бид туулав. Одоо миний үеийнхэн тэтгэвэртээ гарцгааж байна. Анх 23 настай дадлагын оюутан ирээд л зуун айлын энэ шороотой хашаанд 21 жил болсон байдаг. Эндээс гарч алхаад арван жил өнхөрч яваад, эргээд төрөлх сониндоо бичээд сууж байна. Он жилүүд орооцолдон урссан ч зах зээлийн сэтгүүл зүй хөлөө олж чадаагүй л явна. Яваандаа хөл дээрээ босох байх гэсэн горьдлого байлгүй яахав. Эцсээ хүртэл л горьдоно. Горьдон хүлээх минь харин дэндүү эрх чөлөөтэй юм даа. Одоо учир шалтгааныхаа нэг хэсгийг ярьцгаая. 

Монголын хэвлэл жинхэнэ эрх чөлөөгөө олж авч чадаагүйн нэг том шалтгаан бол Төр засгаас хэвлэл мэдээллийг хавчиж хяхсан хууль журам энэ 30 жилд дэндүү их гаргасантай холбоотой. Өчигдөр эрх баригчид мэндчилгээ илгээгээд л, хэвлэлд чухам л элэгтэй явдагаа илэрхийлцгээж харагдана билээ. Хэвлэл мэдээллийн салбарыг хамгийн их дөнгөлсөн, хамгийн их хорлосон нөхдүүд л энэ өдөр хамгийн нялуун аашилцгаадаг. Энэ үнэхээр шорвог тоглоом аж. Бид дарга нарыг явдаг гэж боддог. Дарга нар ерөөсөө явдаггүй юм байна. 30 гаруй жил харлаа, үзлээ. Гучин жилийн өмнө л “...танай сонин яах гээд байгаа юм бэ” гээд хариулцуурын цаанаас орилдог байсан дарга нар одоо ч хэвээрээ. Өнөөдөр ч залгаад “...танай сонин...танай сонин, та нар яах гээд байнаа” гээд хашгирч л байна билээ.

Энэ дөнгийг сэтгүүл зүйд манай улсын зовлон жаргалыг зуун жил зуурсан МАН зүүж өгсөн юм. МАН эхлээд манай сэтгүүлчдийг намдаа элсүүлж эхэлсэн. МАН эхлээд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг өөртөө хувьчилж авч эхэлсэн. Намын бага хуралдаа хэдээр нь авч суулгаад л, тэднийхээ амьдралыг тэтгээд эхэлсэн. Юу үнэн, энэ үнэн. Одоо энэ нам сошил захыг атгаж байна. Бүх мөнгөө тэд өнөөдөр сошил руу цутгадаг болсон. Сайдууд бүгд хувийн зураглаач, монтажчидтай. Өндөр үнэтэй камер мөрлөсөн залуус хаа яваа газар нь дагалддаг. Сүр бараа гэж том оо...

Хэвлэл мэдээллийн салбарын жамаараа явах ёстой өрсөлдөөнийг боомилдог, төрийн хэвлэл мэдээллийг хөгжүүлдэг, тэтгэдэг, хэвлэл мэдээллийн эсрэг хууль журам гаргадаг, дэргэдээ асар олон хэвлэл мэдээллийн албадыг ажиллуулдаг Төрийн механизмыг эд ингэж бий болгосон юм. Өнөөдөр Төрийн нэгж бүр өөрийн веб сайтыг төсвийн мөнгөөр хөгжүүлдэг. Бидний хэзээ ч авч чадаагүй өндөр үнэтэй техник хэрэгслээр тэд эднийгээ хангадаг. Энэ бол шууд утгаараа Төр хувийн хэвлэлтэй өрсөлдөж байгаа хэлбэр . Татвар төлөгчдийн мөнгийг хуу хурааж аваад, тэр мөнгөөрөө хувийн хэвлэлтэй өрсөлдөнө гэхээр яаж энэ салбарт жам ёсны хөгжил байх юм бэ. 

Одоо манай бараг бүх байгууллага, компаниуд гадаадын хөрөнгө оруулалттай платформуудтай л өндөр төлбөртэй хамтын ажиллагаа явуулж байна. Монголын хэвлэл мэдээлэлтэй биш гэсэн үг. Бяцхан хошигноход дэлхийн тэрбумтан Элон Маск, Цукерберг хоёр л манай бүх рекламыг хамаж байна гэхэд хилсдэхгүй. Монголын бүх юм юм цахим платформоор явж байгаа биз дээ. Бид ердөө ийм л хэвлэл мэдээлэлтэй болсон. Үндэсний хэвлэл мэдээлэл гэхээр юм бараг үлдээгүй гэхэд болно. Тэгэхлээр хэвлэлийн эрх чөлөө гэж байх юм уу. Хэрэглэгчид биднээс цаг үеэ дагаад өндөр түвшин шаарддаг болсон. Гэвч бид хүлээтэй хэвээр. Хөдөлж чаддаггүй янзаараа. 

Монголын хэвлэл мэдээлэлд орлого гэж байхгүй. Одоо Meta, Google зэрэг платформууд л бүх мөнгийг сорж байна. Эдгээр үгсээрээ би бүх зүйл зөвхөн мөнгөн дээр тогтдог гэж хэлж үндсэн асуудлуудаа бүдгэрүүлж байгаа юм шиг харагдаж байж болно. Тийм ээ, сэтгүүл зүйн эрх чөлөө ганцхан тулгууртай эд биш. Энэ үнэн. Эдийн засаг, хууль эрх зүй, мэргэжлийн ёс зүй гээд үндсэн тулгууруудыг нэг бүрчлэн авч үзвэл өнөөдрийн цаг хүрэлцэхгүй нь. Гэхдээ эдгээрийн аль нэг нь дорой бол нийт систем өөрөө иж бүрэн үйл ажиллагааны тухай ярих боломжгүй юм. Тийм учраас л эдийн засгийн эрх чөлөөний асуудлаа тэргүүнд гаргаж хөндлөө. 

Нөгөө талаас манайхан нийгмээрээ эдийн засгийн чадамжгүй амьдарч байгаа болохоор бүх юмыг зоосны нүхээр харцгаадаг. Муусайн сэтгүүлчид худалдагдлаа гээд л дайрцгаадаг. Урьж ярилцсан зочныг нь үзэн ядахдаа ярилцсан, хөтөлсөн сэтгүүлчдийг нь гүтгэлэг доромжлолоор цовдлон ялладаг. Энэ яллагаа нь манай нийгмийн үндсэн соёл болтол нутагшлаа. Бүгдийг харддаг, бүхнийг хараадаг. Яг үнэндээ энэ салбарын аж амьдрал ямар байдгийг хэн нь ч мэдэхгүй. Бид бичиж байгаа хэрэг, хөөж байгаа асуудлаараа цагдаа шүүхэд дуудагдахад нотолж чадахын тулд, шорон гянданд орохгүйн тулд тэднээс дутуугүй шалгаж нягтлах, судлах нүсэр ажлыг хийдэг. Тэр болгоноо ил зарладаггүй болохоор хэрэглэгчдийн зарим хэсэг сэтгүүлчид зөвхөн Доржоос авсан мэдээллээрээ Батыг шүүмжилж байна гэж харах гээд байдаг. Ер нь тэгж ч хардаг. Тэгсэн ч бид дуугүй л хараалгуулж явдаг. 

Монголын сэтгүүл зүйн зах зээлийн орчин нь асар сул. Ердөө 3.5 сая хүнтэй жижиг зах зээл. Тийм болохоор контентын үнэлгээ бага. Бараг байхгүй гэж болно. Ийм нөхцөлд зар сурталчилгаа нь бүхлээрээ платформууд руу урсдаг болчихсон үед ямар юмных нь шударга ёс, хэвлэлийн эрх чөлөө байх юм бэ. Бүх редакцууд амьд үлдэхийн төлөө л зүтгэж байна шүү дээ. 

Тийм ээ, бид хагас хугас, эмзэг, эрэмдэг орчинд ажилладаг. 

Тийм болохоор л өнөөдөр нэг ч мэргэжлийн байгууллагад ажиллахгүйгээр, нэг ч нийтлэл бичиж, ярицлага сурвалажлага хийхгүйгээр зөвхөн элий галзуу шүлстэй пост үйлдвэрлэдэг инфлүнсэр монголд хамгийн өндөр орлоготой амьдарч байна. Харин редакцид хөлөө эргэтэл гүйж байгаа залуучууд ипотекийн зээлнийхээ дор л чадан ядан амьдарцгааж байгаа. 

Дээрээс нь манай Төр өөрөө “контент үйлдвэрлэгч” болсон. Одоо 40-50 ажилтантай редакци амьдрах гэж хэрхэн яаж тэмцэж, тэлчилж байгаа дүр зураг уншигч тандойлгогдож байгаа биз ээ. Ийм нөхцөлд л өнөөдөр бид гажуудсан, бүрэн бэхжээгүй эрх чөлөөний өдрөө өнгөрөөцгөөж байна. 

Өнөөдөр сэтгүүл зүйн эрх чөлөө зөвхөн улс төрийн дарамтаар хэмжигдэхээ больж, орших эс орших нь эдийн засгийн тогтвортой байдлаар шийдэгдэх болсон гэдгийг бид хаа хаанаа ойлгож мэдрэх хэрэгтэй байна. Зүгээр нэг зүү шидэх, ташраар нь буллидаж хашраах, шоронд хийх, ялын хонгилоор чирэх амархан. Учир шалтгааныг ухах, ойлгох чухал. 

Хааяа хорссон улстөрчид, нэг нэгэндээ атаархсан сэтгүүлчид нийлээд бусдынхаа байгууллагуудтай хийсэн хамтран ажиллах гэрээг гаргаж тавин цахим нохдод шидэж өгч харагддаг. Нөгөөхийг нь олон нийт автоматаар л “хаалтын гэрээ” гэж дүгнэж байх жишээтэй. Хамтран ажиллах гэрээ гэдэг дээр нэг юм нэмэж хэлэхэд тэр сурталчилгааны гэрээ ч бүгдэд нь олддоггүй. Намын сайтуудад, намын сэтгүүлчдэдээ л өгнө. Завсраар нь редакцаа авч явах гэж ядаж байгаа эрхлэгч нар гүйж ганц нэгийг олж авна. Тэр нь бөөн дарамт болно. Энэ өнөөгийн амьдралынх нь бодит дүр төрх. 

Бүх ажил мэргэжил хэцүү байж таарна. Биднийх тэднээс дутахгүй хүнд шүү. Бид хаашаа ч холбирон уначихаж мэдэх хутганы ирэн дээгүүр л явж байдаг. 

Дэлхийн нөхцөл байдлын талаар хэдхэн тоон үзүүлэлтүүдиш татаж үзүүлье. Эдгээр баримтууд уншигч танд нэгийг бодогдуулах биз. Өнгөрсөн 2025 онд дэлхийн хэмжээнд 129 сэтгүүлч амиа алдсан. Үүнийг бараг түүхэн дээдүзүүлэлт гэж үзэж байгаа. 

2026 оны өнөөдрийн байдлаарх хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллээр дэлхий даяар 330 сэтгүүлч мэргэжлийн үйл ажиллагаатайгаа холбоотойгоор шоронд хоригдож байна.Нийт хоригдож буй сэтгүүлчдийн 61% нь "төрийн эсрэг" гэмт хэрэг, тэр дундаа терроризмтой тэмцэх болон үндэсний аюулгүй байдалд халдсан гэх үндэслэлээр яллагдсан. Сэтгүүлчдийг хамгийн олноор хорьж буй улсуудыг Хятад улс тэргүүлж байгаа. Хятадад 50 сэтгүүлч,Мьянмарт 30 сэтгүүлч, Израильд 29 сэтгүүлч, Орост 48сэтгүүлч гээд энэ жагсаалт үргэлжилнэ. 

Гунигтай нь өнөөдөр Монголд ч сэтгүүлч хоригдож, хонгилоор чирэгдсээр байхад хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөрөө бид зарим хэсэг нь цахим орчинд өөрсөддөө огт хэрэггүй зүйлээр бие биенээ зулгаан, зарим хэсэг нь намынхантай хуралдаж хуйдан, зарим нь баярлалдан өнгөрүүлж байна. 

Энэ бол бидний эдлэх ёстой эрх чөлөө биш юм аа. “Эрх чөлөөгүй хэвлэлийг л хамгийн муу хэвлэл гэдэг ” гэж үг бий. Бидэнд харин энэ “баян бүрд” маань байхгүй байна. 

Нийтлэлч Ганчимэг

- Дорнод аймаг 202-204₮

- Хэнтий аймаг 196-202₮

- Сүхбаатар аймаг 195-202₮

- Төв аймаг 200-203₮

- Орхон аймаг 188-195₮

- Булган аймаг 201-204₮

- Хөвсгөл аймаг 205-208₮

- Дундговь аймаг 180-185₮

- Архангай аймаг 204-207₮

- Дорноговь аймаг- 170-175₮ 

Ноолуурын ханш ийн өндөр байгаа бол "Эмээлт" захад өнөөдрийн байдлаар, ямааны арьс өлөнтэйгөө 60 мянган төгрөг байна.

Мөн бусад түүхий эдийн хувьд хонины нэхий өлөнгийн хамт 3000 төгрөг, үхрийн шир 5000 төгрөг, адууны шир сүүлтэйгээ 15 мянган төгрөгийн ханштай байна.

Түүнчлэн сүүл ширхэг нь 12 мянга, дэл нэг килограмм нь 2000 төгрөгөөр худалдаалагдаж байна. Түүнчлэн цагаан шир болон тэмээний шир тус бүр 60 мянган төгрөг, сарлагийн шир сүүлтэйгээ 38 мянга, бухын шир 38 мянган төгрөгийн үнэтэй байна. Хөөврийн үнэ 20 мянган төгрөгт хүрчээ.

"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу 1072 хувьцаатай иргэн бүрт ногдох 63,242 төгрөгийн ногдол ашгийг дөрөвдүгээр сард багтаан иргэдийн дансанд шилжүүлэх юм. 

Тус компани 2025 онд 1.1 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан бөгөөд үүнээс нэгж хувьцаанд 65.55 төгрөг, нийт 786.6 тэрбум төгрөгийг хувьцаа эзэмшигчдэд хуваарилахаар шийдвэрлэсэн. Үүнээс 3.5 сая иргэн хувьцаа эзэмшигчдэд нийт 208.5 тэрбум төгрөгийг буюу 1072 хувьцаатай иргэнд 63,242 төгрөгийн ногдол ашиг олгох юм.

Иргэдэд олгох ногдол ашгийг татвар суутгасны дараах дүнгээр тооцож байгаа бөгөөд холбогдох шилжүүлгийг хууль тогтоомжийн хүрээнд, зохих журмын дагуу шат дараатайгаар дансанд байршуулах аж. Ногдол ашиг тараах ажлыг холбогдох байгууллагуудтай хамтран зохион байгуулж, хугацаанд нь багтаан иргэдэд хүргэхийг компанийн гүйцэтгэх удирдлагад үүрэг болгосон билээ. 

Уг судрыг Далайчойнхор вангийн хошууны уран дархчууд болох бурхан урлаач Балжиннямын Гүрбадам, уран Чоймбол нар XIX-XX зуунд бүтээжээ.

Жадамба, Банзрагч, Сундуй судар нь монголчуудын эртнээс тахин шүтэж, эрхэмлэн дээдэлж ирсэн хөлгөн судруудын тоонд багтдаг. Жадамба судар нь Ганжуурын эхний боть буюу Билиг барамидын аймагт хамаарах, Бурхан багш Шагжамүнийн айлдсан хоосон чанарын тухай сургаалыг өгүүлдэг, монголоор “Найман мянгат” хэмээн нэрлэгддэг судар юм.

Тиймдээ ч хувийн хэвшлийн өмчилж байгаа хэсгийг Хотын мэдэлд шилжүүлэхтэй холбоотой УДШ-ийн шийдвэр гарсан байна. Гэхдээ Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны Захиргааны хэргийн шүүх хуралдааны 2023 оны аравдугаар дугаар сарын 2-ны өдрийн 61 дүгээр тогтоолын хянавал хэсгийн 17-д “... Тус компанийг үүсгэн байгуулахад оруулсан хувьцаа эзэмшигч нарын хөрөнгө оруулалт болон өнөөдрийг хүртэл авсан ногдол ашиг, одоо байгаа хөрөнгийн үнэ цэн зэргийг харьцуулахад талуудын анх оруулсан хөрөнгийн хэмжээг тооцох, буцаах зэрэг асуудлыг бүрэн шийдвэрлэлгүйгээр хариуцагч нараас дундын компанийн хөрөнгийг шууд нийслэлийн өмчид бүртгэн, хувьчлах хөрөнгийн жагсаалтад оруулсан нь буруу” энэ бүхнийг хоёр талаасаа хэлэлцэж шийдвэрлэж дуусгах ёстой гэснийг хэрэгжүүлэх ёстой болсон. Улсын Дээд шүүхийн дээрх тогтоолын хянавал хэсгийн 17 дахь хэсэгт хийсэн дүгнэлтээр “Дун өргөө” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчид болох хувийн хэвшлийн “Хар дун” ХХК болон НЗДТГ-ын цаашид хийх ажиллагааг тогтоогоод өгчихсөн гэсэн үг. Тиймээс НЗДТГ-ын 2025 оны хоёрдугаар сарын 20-ны өдрийн А/266 дугаар “Ажлын хэсэг байгуулах тухай” захирамжаар энэхүү ажиллагаануудыг хийж гүйцэтгэх ажлын хэсэг байгуулагдсан. Тэгээд хоёр тал хэлцэл хийгээд явж байжээ. Тодруулбал, “Дун өргөө” ХХК дахь “Хар дун” ХХК-ийн эзэмшлийн хувьцааг Нийслэлийн өмчид хэрхэн, ямар нөхцөлөөр шилжүүлэх ажиллагааг амжилттай явуулж, эхний хоёр асуудал буюу компанийг үүсгэн байгуулахад оруулсан хувьцаа эзэмшигч нарын хөрөнгө оруулалт болон өнөөдрийг хүртэл авсан ногдол ашигтай холбоотой асуудал дээр хоёр талаар харилцан ажлын хэсгийн хүрээнд ойлголцож баталгаажуулаад явж байгаа аж. Харин “одоо байгаа хөрөнгийн үнэ цэн зэргийг харьцуулахад талуудын анх оруулсан хөрөнгийн хэмжээг тооцох”-той холбоотой асуудал дээр хувийн хэвшлийн талаас хөрөнгийн үнэлгээ хийлгэснээ хотын талд уламжилж, нөгөө талаас өөр компаниар үнэлгээ хийлгэх эсэх талаар саналыг авахаар албан тоот өгсөн байна. Өөрөөр хэлбэл Дээд шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх процесс үргэлжилж байна гэсэн үг. Мөн түүнчлэн хувийн хэвшлийн тал Улсын дээд шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх ёстой гэдэг дээр хотын талтай маргаагүй, харин эцэслэн гарсан шийдвэрийг хэрэгжүүлэх процесс хуулийн дагуу явагдах ёстой гэдэг дээр байр сууриа илэрхийлж хамтран ажиллаж, процесс үргэлжилж байхад хэдхэн өдрийн өмнө гэнэтхэн “Дун өргөө” ХХК-ийн мэдээлэл opendata.burtgel.gov.mn сангаас арчигдсан байх нь тэр. Яагаад ийм болсны учир нь өнөөдрийг хүртэлт олдоогүй байна. Хуулиар бол аль нэг компанийг бүртгэлээс хассан, эсвэл татан буулгасан тохиолдолд тухайн компанийн мэдээллийг бүртгэлийн сангаас харах боломжгүй буюу бүртгэлийг хүчингүй болгодог. Хотын удирдлага, Нийслэлийн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газар нь хувийн хэвшлийн “Хар дун”, Нийслэлийн өмчийн харилцааны газрын хамтран эзэмшиж байсан компанийн мэдээллийг opendata.burtgel.gov.mn сангаас хасуулсан явдал нь Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийг зөрчсөн. Уг хуулийн 26 дугаар зүйлээр хуулийн этгээдийг улсын бүртгэлээс хасахтай холбоотой харилцааг хуульчилсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, “Дун өргөө” ХХК-ийн хувьд тус хуулийн 26 дугаар зүйлийн 26.1 дэх хэсэгт “Санхүүгийн тайлангаа найм ба түүнээс дээш улирал дараалан гаргаагүй, харилцагч санхүүгийн байгууллагад илгээж баталгаажуулаагүй хуулийн этгээдийг улсын бүртгэлээс хасах талаар санхүү, төсвийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын санал” гэсэн үндэслэлүүдийн аль нь ч бүрдээгүй. Тиймээс улсын бүртгэлээс хасах үндэслэлгүй байгаа юм. Мөн Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн 23 дугаар зүйлд заасны дагуу “Дун өргөө” ХХК-ийг татан буулгах шийдвэр гараагүй. Харин ч тус компанийн хувьцаа эзэмшигчид хамтран хэрхэн, ямар нөхцөлөөр Нийслэлийн өмчид шилжүүлэхтэй холбоотой Улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны Захиргааны хэргийн шүүх хуралдааны 2023 оны аравдугаар сарын 02-ны өдрийн 61 дүгээр тогтоолд заасан ажиллагааг амжилттай хэрэгжүүлж байна. Түүнчлэн “Дун өргөө” ХХК-ийг улсын бүртгэлээс хасах эсхүл татан буулгах аль ч тохиолдолд түүний 75 хувийн хувьцаа эзэмшигч болох “Хар дун”ХХК-д Захиргааны ерөнхий хуулийн 26 дугаар зүйлийн 26.1-д “Захиргааны акт, захиргааны гэрээг батлан гаргахын өмнө эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж болзошгүй этгээдэд захиргааны шийдвэр гаргахад ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлын талаар тайлбар, санал гаргах боломж олгоно” гэж заасны дагуу сонсох ажиллагаа хийх ёстой. Үүнийг хийгээгүй буюу тус компанид огт мэдэгдээгүй. Үүнээс гадна, Захиргааны ерөнхий хуулийн 28 дугаар зүйлд сонсох ажиллагаа хийхгүй байх буюу эрх нь хөндөгдөж буй этгээдэд мэдэгдэхгүй байх тохиолдлуудыг хуульчилсан бөгөөд хуулийн этгээдийг улсын бүртгэлээс хасах эсхүл татан буулгах асуудал нь үүнд огт хамаарахгүй юм байна.

Ингээд үргэлжлүүлээд байвал Х.Нямбаатар нь Монгол Улсын нэр бүхий хуулиудын заалтууд, Монгол Улсын Дээд шүүхийн тогтоолыг зөрчсөн нь ил тодорхой байгаа юм. Улстөржилт, уур хоёртоо улайрч хууль зөрчиж, үг үсэггүй зөв хэрэгжүүлэх ёстой Дээд шүүхийн шийдвэрийг алдагдуулж болохгүй.

Тус ажлын хэсэг өнөөдөр Ерөнхий сайд Г.Занданшатарт ажлын явцаа танилцууллаа.    

Ерөнхий сайд Г.Занданшатар: Хөрөнгийн менежмент хуулийн зохицуулалтгүй, шийдвэрлэх арга зам нь тодорхой бус байна. Үүний улмаас төр, иргэн хохирдог. Ажлын хэсэг энэ хуулийн төслийг яаралтай боловсруулах хэрэгтэй. Төслүүд нь бэлэн байгаа юм билээ. Өмнөх Засгийн газрын үед өргөн барьсан, авлигын хөрөнгийг хураах хуулийн төслийг яаралтай горимоор хэлэлцүүлнэ гэв.

Эргэн сануулахад, Нийтийн албан тушаалтны хууль бус хөрөнгийг хураан авах, нөхөн төлүүлэх тухай хуулийн төслийг Хууль зүй, дотоод хэргийн өмнөх сайд О.Алтангэрэл боловсруулсан.  2025-01-10-нд энэ төслийн хэлэлцүүлэг өнөөдөр болсон юм. Хэлэлцүүлгийн эхэнд Хууль зүйн сайд асан О.Алтангэрэл:

УИХ-ын гишүүд, ЗГ-ын гишүүд, ерөнхийлөгч, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Дээд шүүхийн шүүгч гээд өндөр албан тушаалтнуудаас эхлээд төрийн өмчит компанийн захирлууд хөрөнгөө хууль ёсоор тайлбарлаж чадахгүй бол хураалгадаг байя.

-Өнгөрсөн жилүүдэд Монгол Улс авлигатай тэмцэх нөхцөл, эрх зүйн орчин туйлын хүнд байв. Удаа дараагийн хуулиар авлигачдыг өршөөсөн. Эдийн засгийн ил тод байдлын хуулиар 30 гаруй их наяд төгрөг буюу өнөөгийн ханшаар 50 гаруй их наяд төгрөгийг татвараас нуун дарагдуулсан, нийгмийн даатгалаас зайлсхийсэн, хууль бусаар цуглуулсныг ил болгосон. 

Тэр байтугай эрүүгийн хуулийн зүйл заалт, хулгай нь хүртэл устсан. Өнгөрсөн жилүүдэд энэ мэт амаргүй нөхцөлд АТГ ажиллалаа. Монголын нийгэм авлигад идэгдсэн, албан тушаалтан гэхээр хүмүүс түүнийг баян хүн гэж ойлгодог болсон.

Тухайн хураасан эд хөрөнгөөр тусгай сан байгуулж боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт зарцуулна.

Мөн бусдаас хавьгүй илүү амьжиргаатай, хийсэн бизнесгүй ч мөнгөтэй хүмүүс Монголын улс төрд олширсон. Би үүнийг судлаачийн хувьд хоёр жилийн өмнөөс ярьсан. Хамтарсан ЗГ шударга ёсны төлөөх тэмцэлд ахиц гаргах ёстой гэдэг тул энэ хуулийн төслийг боловсруулсан.

Авлигач албан тушаалтнуудаас заавал хөрөнгийг нь хураадаг байя. Өнгөрсөн хугацаанд өршөөгдсөн, ямар нэг аргаар өөрсдийгөө хаацайлаад гарсан этгээдүүдэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх боломжгүй юм бол хураах ёстой байсан хөрөнгийг нь одоо хураана. 

Цаашид нийтийн албан тушаалтан буюу УИХ-ын гишүүд, ЗГ-ын гишүүд, ерөнхийлөгч, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Дээд шүүхийн шүүгч гээд өндөр албан тушаалтнуудаас эхлээд төрийн өмчит компанийн захирлууд хөрөнгөө хууль ёсоор тайлбарлаж чадахгүй бол хураалгадаг байя.

Эрүүгийн хуулийн үндэслэлгүй хөрөнгөжих зүйлээр авлига албан тушаалтай холбогдож байгаа үйл явдлыг үндсээр нь таслан зогсоож, дахин авлигын гэмт хэрэг гарахад юун түрүүнд хөрөнгийг нь хураадаг нөхцөлтэй байя гэжээ. Авлигачдын хөрөнгийг төвлөрүүлбэл маш том өөрчлөлт гарна гэж тооцсон байна. 

Н.Учрал УИХ-ын дарга болж, өмнөх дарга Д.Амарбаясгалангийн үед өргөн барьсан бүх хуулийн төслийг буцаасан. Харин Ерөнхий сайд Г.Занданшатар О.Алтангэрэл сайдын багийн боловсруулсан төслийг яаралтай горимоор хэлэлцүүлэх хүсэлтэй байна. Гэвч УИХ-ын чуулганы хуралдааны ирц бүрдсэн нөхцөлд л дээрх төслийг хэлэлцэнэ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг Жалханз хутагт Ц.Дамдинбазарын нэрэмжит төв талбайд хүрэлцэн ирэхэд Улиастай цэргийн хүрээний хүндэт харуул угтаж авлаа.

Тэрбээр улс орон, бүс нутгийн эдийн засаг, нийгэм, бүх салбарыг хөгжүүлэх, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, амьдралын чанарыг дээшлүүлэх нь Монгол төрийн анхаарлын төвд байсаар ирснийг тэмдэглэлээ. Завхан аймаг өдрөөс өдөрт өргөжин хөгжиж байгаа нь улс, орон нутгийн бодлого, үйл ажиллагаа, хөрөнгө оруулалт, төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдийн хамтын хичээл зүтгэлийн дүн гэдгийг хэллээ. Цаашид ололт, амжилтаа улам бататгана гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийллээ.

Завханы 24 аж ахуйн нэгж, иргэн “Хүнсний хувьсгал”, “Атрын 4 дүгээр аян”-ы хүрээнд тав орчим тэрбум төгрөгийн урт хугацаатай, хөнгөлөлттэй зээл авч газар тариалан, үр тариа, хүнсний ногоо, мах махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлж байна. Үүний дүнд 1990 оноос өмнө усалгаатай байсан бүх газар тариалангаа сэргээсэн.

“Цагаан алт” хөтөлбөрийн хүрээнд Монголын хамгийн нарийн микронтой “Завхан буурал үүлдрийн ямаа”, нарийн ноостой “Сартуул үүлдрийн хонь”-ийг цөм сүрэг болгон өсгөн үржүүлдэг.

Мөн “Тосонцэнгэлийн аж үйлдвэрийн парк” байгуулах бөгөөд “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд 1 сая гаруй мод тарьж ургуулаад байна. “Ерөнхийлөгчийн илгээлт-2100” тэтгэлэгт хөтөлбөрт Завхан аймгийн 78 оюутан шалгарсан. Одоогоор гадаадын 15 орны их, дээд сургуульд 43 оюутан суралцаж байгаа бөгөөд анхны төгсөгчдөө аймгийнхаа Тамгын газарт ажиллах урилга хүргүүлжээ.

Түүнчлэн Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татахтай холбоотой хуулийн төслийг дэмжиж байгаагаа ч уулзалтад оролцсон иргэд илэрхийллээ. Мөн Ерөнхийлөгчийн санаачлан хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөрүүд орон нутгийн хөгжил дэвшил, иргэдийн ахуй амьдрал, боловсролд оруулж байгаа томоохон хөрөнгө оруулалт гэдгийг хэллээ.

Тэлмэн сумын ЗДТГ-ын Байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч Ж.Гантөмөр: Би 20 гаруй жил төрийн албанд ажиллаж байна. Миний хүү Энххүслэн “Ерөнхийлөгчийн илгээлт-2100” тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд Унгар Улсын Будапешт хотод барилгын инженер мэргэжлээр суралцаж байгаа. Энэ бол миний хүүгийн ирээдүйд оруулж байгаа том хөрөнгө оруулалт, манай гэр бүлд итгэл, урам бас хариуцлага өглөө. Төв суурин газар, хөдөө орон нутгийн мянга мянган хүүхдэд “Хичээвэл боломж байна” гэсэн итгэл төрсөн гэдэгт итгэлтэй байна. Энэ хөтөлбөрөө улам өргөжүүлж, олон хүүхдийн хүсэл мөрөөдлийг биелүүлээрэй гэж хүсье.

“Мөнхөд мандаг” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Ц.Золзаяа: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Хүнсний хувьсгал” үндэсний хөдөлгөөн манай малчид, тариаланчид, үйлдвэрлэгчдийн хувьд цаг үеэ олсон, ирээдүйдээ итгэх итгэлийг бадраасан томоохон ажил болж байгааг онцлон хэлье. Манай компани энэ хөдөлгөөнийг дэмжиж, цагаан идээ, байгалийн зэрлэг нэрс, аньс, чонын элэг, чацаргана, жимс, жимсгэнээ зөвхөн орон нутагтаа биш, улсын хэмжээний брэнд болгохыг зорьж байна. Бид жилд 30-40 тн байгалийн жимс боловсруулж 40 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн, найман төрлийн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. “Хүнсний хувьсгал”-ын хүрээнд татварын бодлогоор дэмжиж, хөнгөлөлттэй зээл олгож байгаа нь жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдэд технологио шинэчлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх маш том боломж олгож байгаа. Цаашид орон нутгийн үйлдвэрлэгчдийн бүтээгдэхүүнийг төрийн худалдан авалтаар дэмжих тогтолцоог улам бүр өргөжүүлэх шаардлагатай гэж боддог. Бид Завхан нутгийнхаа экологийн цэвэр хүнсээр монголчуудаа хангахын төлөө хичээж ажиллах болно. Баярлалаа.

“Ойн тогтвортой байдал” Эмэгтэйчүүдийн ТББ-ын гишүүн, Байгаль орчны гавьяат ажилтан Д.Туяа: Завхан аймаг газарзүйн бүх бүс бүслүүрийг хамарсан онцлог байгальтай. “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг манай салбарынхан талархан хүлээж авсан. Аймаг, орон нутгийн бодлого, төлөвлөлтийн дагуу 24 сумын тавд нь “Нэг сум-Нэг нуур” хөтөлбөр хэрэгжиж байгаа, энэ онд таван сум нэмэгдэнэ. Сум бүр нэгээс доошгүй хөв, цөөрөм байгуулчихвал “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд тарьсан мод, бут сөөгөө услах, арчлахаас эхлээд иргэд мал аж ахуй, газар тариалан эрхэлж ахуй амьдралаа өөд нь татахад хувь нэмэртэй гэж бодож байна.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Завхан аймгийн “Үе залгамжлагч-Элит” сувиллын эмчилгээ эрхэлсэн орлогч дарга Батжаргалын Готовт Хүний гавьяат эмч, “Тэсийн гол” сангийн тэргүүн, “Шинэ-эрин ойл” компанийн ерөнхий захирал Зундуйн Хүрэлбаатарт Худалдааны гавьяат ажилтан, “Мөнхөд мандаг” компанийн зөвлөх Дагвын Баяраад Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Завхан аймгийн Цагдаагийн газрын Төлөвлөлт, зохион байгуулалт хариуцсан мэргэжилтэн, таеквондогийн багш, дасгалжуулагч, цагдаагийн ахмад Сандагдоржийн Будхүүд Гавьяат дасгалжуулагч цол хүртээж, нэр бүхий эрхмүүдийг төрийн одон, медалиар шагналаа.

Мөн Улиастай сумын бохир ус цэвэрлэх бүрэн автомат байгууламж, 800 хүний суудалтай театр, аймгийн 100 ортой, Тосонцэнгэл сумын 50 ортой эмнэлэг, Улиастай-Алтай чиглэлийн 178 км, Арц суурь боомт хүртэлх 160 км, Солонготын давааны хатуу хучилттай авто зам, Богд, Чигэстэйн голын төмөр бетон гүүрийн бүтээн байгуулалт өрнөж байна. Завхан аймаг бүтээн байгуулалт, ил тод нээлттэй байдал, бизнесийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, нийгмийн хамгааллын бодлогоо сайжруулахад онцгой анхаарч байгааг Засаг дарга Ч.Өнөрбаяр хэллээ.Цаашид элсэлтийн ерөнхий шалгалтын үнэлгээ, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, эрт илрүүлэг, шударга байдлын үнэлгээ, цахимжилт, улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт гээд олон үзүүлэлтээр улсдаа тэргүүлэх зорилт тавьжээ. Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Завхан аймгийн иргэдэд эрүүл энх, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөлөө. Мөн Гал морин жилдээ төр, засаг, түмэн олноороо ололт, амжилтаа бататгаж, эвийг эрхэмлэж, зөвийг тэтгэн, ёсыг сахиж, улс Монголоо хөгжүүлэхийн төлөө улс үндэстнээрээ хичээн зүтгэхийг уриаллаа.

 

-Стратегийн ордуудын 34-51 хувийг төр эзэмшинэ гэж хуульд заасан. Төр стратегийн ордуудын 60 хувийг  эзэмшээд иргэддээ хүртээх бодлогыг Засгийн газар барьж байгаа. Ирээдүй өв санд зургаан их наяд төгрөг хуримтлуулсан байна. Хуримтлалын санд нэг их наяд төгрөг хуримтлагдсан байна. Энэ мөнгийг хэрхэн арвижуулах, өсгөх вэ гэдгийг иргэдээсээ асууна. Орон даяар иргэдийн дунд хэлэлцүүлэг, санал асуулга зохион байгуулахаар шийдсэн. Зохион байгуулах Зөвлөлдөх зөвлөлийг байгуулсан. Нээлттэй сонгон шалгаруулалт зарлаж, 43 иргэн материалаа ирүүлснээс есөн хүнтэй зөвлөлдөх зөвлөл байгуулах захирамж гаргасан. Зөвлөлдөх санал асуулгыг хоёр үе шаттай явуулна. Эхний үе шат нь 21 аймаг 330 суманд дөрөвдүгээр сарын эхний долоо хоногт зохион байгуулагдана. Хоёр дахь үе шат нь дөрөвдүгээр сарын дундуур 800 хүний төлөөлөл оролцсон санал асуулгыг явуулна.

-2024 онд Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль батлагдсанаар иргэн бүр хуримтлалын сантай болж, хүн бүрийн нэр дээр данс нээн байршуулсан. Өнөөдрийн байдлаар уг дансанд 175 мянган төгрөг хуримтлагдаад байна. Цаашид энэ хуримтлалыг богино хугацаанд хэрхэн өсгөх, мөн иргэд уг мөнгийг эрүүл мэнд, боловсрол, орон сууц зэрэг амьдралын чухал хэрэгцээндээ хэрхэн үр ашигтай зарцуулах талаар санал, шийдлийг хамтдаа тодорхойлох нь “Баялагтаа эзэн монгол” санал асуулгын гол зорилго юм.Энэ асуудлыг Засгийн газар дангаар шийдэх боломжгүй гэж үзсэн.  Зөвлөлдөх санал асуулга явуулах бүрэлдэхүүн УИХ-ын гишүүн асан Д.Алтай, Хотын дарга асан Э.Бат-Үүл, МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн багш Н.Батнасан, УИХ-ын гишүүн асан Д.Лүндээжанцан, Хамба лам асан Д.Чойжамц, МҮХАҮТ-ын ерөнхийлөгч Б.Лхагважав, хуульч Л.Төр-Од, Р.Хатансайхан, Н.Жанцан нар багтсан.Тус зөвлөл ойрын хугацаанд хуралдаж, санал асуулгын хамрах хүрээ, чиглэлийг тодорхойлон асуумжийг боловсруулна.Ингэснээр олон жил яригдсан байгалийн баялгийн өгөөжийг Монгол Улсын иргэн бүрт тэгш, шударгаар хүртээх бодлогыг бодитоор хэрэгжүүлэх боломж бүрдэнэ гэж үзэж байна. 

-2025 оны зургадугаар сард 2026 оны хөгжлийн төлөвлөгөөг баталсан бөгөөд уг төлөвлөгөөний хүрээнд төрийн албан хаагчдын орон тоог есөн хувиар цомхотгох Засгийн газрын тогтоол гарч, хэрэгжүүлэх чиглэл өгсөн. Гэвч уг шийдвэрийг хэрэгжүүлэх явцад зарим агентлаг, аймаг, орон нутагт алдаа, зөрчил гарсан тохиолдлууд бий. Үүнтэй холбоотойгоор холбогдох төрийн албан хаагчид гомдол гаргаж, асуудлыг Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газар болон шүүхийн байгууллагуудаар шат дараатайгаар шийдвэрлүүлж байна. Түүнчлэн дэд сайд нарын асуудал хөндөгдөж байна. Уг асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хууль, эрх зүйн зохицуулалтад өөрчлөлт оруулах шаардлага үүсч байгаа юм. Энэ нь зөвхөн дэд сайд нарын хүрээнд хязгаарлагдахгүй, харин яамдын бүтэц, зохион байгуулалтыг бүхэлд нь шинэчлэх, чиг үүргийг илүү оновчтой болгох асуудлыг цогцоор нь авч үзэх шаардлагатайг харуулж байна.

-Хоёр сайд чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгсөн. Тодруулбал, Боловсролын сайд П.Наранбаяр, Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн нар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгсөн. Үүний дагуу Боловсролын сайдаар ГБХНХ-ын сайд асан Л.Энх-Амгаланг томилохоор Ерөнхий сайд шийдвэр гаргасан. Үргэлжлүүлэн Ерөнхийлөгч болоод УИХ-д танилцуулан, хэлэлцүүлнэ. Харин Эрчим хүчний сайдаар ХҮН намын гишүүн Б.Найдалааг томилох шийдвэр гаргалаа.

Виз мэдүүлэгчид гуравдагч этгээдийн цахим хуудас ашиглан барьцаа байршуулахгүй байх мөн консулаас албан ёсны заавар авалгүйгээр ямар нэгэн төлбөр хийхгүй байхыг анхаарна уу. Барьцааг бүрэн байршуулах хүртэл Монгол Улсын иргэдэд B1/B2 ангиллын виз олгох боломжгүй. Энэ шаардлага нь визийг хаанаас мэдүүлж байгаагаас үл хамааран хүчин төгөлдөр үйлчилнэ.

Хөтөлбөрийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг дараах холбоосоор авна уу:

Өвөрхангай, Төв аймгийн нутаг, Дундговийн хойд, Сэлэнгийн өмнөд, Хэнтийн баруун хэсгээр цасан шуурга шуурна.

12-нд төвийн аймгуудын нутаг, говийн аймгуудын нутгийн хойд, зүүн аймгуудын нутгийн баруун хэсгээр, 13-нд нутгийн зүүн хагаст нойтон цас, цас орж, цасан шуурга шуурч, нутгийн өмнөд хэсгээр хүчтэй салхи, шороон шуурга шуурч, үзэгдэх орчин хязгаарлагдаж, зам даваа гүвээнд халтиргаа гулгаа, мөстөлт үүсэж, ихэнх нутгаар 10-20 градусаар эрс хүйтрэхийг онцгойлон анхааруулж байна. 

Ихэнх нутгаар үүлэрхэг. Төвийн аймгуудын ихэнх нутаг, говийн аймгуудын нутгийн баруун болон хойд, зүүн аймгуудын нутгийн баруун хэсгээр бороо, нойтон цас, цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи нутгийн зүүн хэсгээр баруун өмнөөс баруун хойш эргэж, бусад хэсгээр баруун хойноос секундэд 6-11 метр, говь, тал, хээрийн нутгаар салхи секундэд 18-20 метр, зарим үед секундэд 24 метрийг давж ширүүсэж, шороон шуурга шуурна. Увс нуур болон Дархадын хотгор, Завхан голын эх, Идэр, Тэс голын хөндийгөөр -14...-19 градус, Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулархаг нутаг, Хүрэнбэлчир орчим, Орхон, Сэлэнгэ, Хараа, Ерөө голын хөндийгөөр -8...-13 градус, Их нууруудын хотгор, Хангайн нурууны өвөр бэлээр -2...-7 градус хүйтэн, говийн бүс нутгийн баруун өмнөд хэсгээр +4...+9 градус, говийн бүс нутгийн зүүн өмнөд хэсэг, Дорнод, Дарьгангын тал нутгаар +13...+18 градус дулаан, бусад нутгаар +3...-2 градус хүйтэн байна.

УЛААНБААТАР ХОТ ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 7-12 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. Өмнөх хоногоос 9 градусаар хүйтэрч, 0...+2 градус дулаан байна.

БАГАНУУР ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 7-12 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. 0 градус орчим байна.

ТЭРЭЛЖ ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 6-11 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. Өмнөх хоногоос 4 градусаар хүйтэрч, 0 градус орчим байна.

Эх сурвалж: ЦУОШГ